تشنه لب

بسیاری از متفكران و پژوهشگران‎ ‎غرب‎ به‎ ‎حادثه غم انگیز كربلا و‎ ‎شهادت مظلومانه حسین بن علی(ع) ‎توجه كرده‏اند.

صرف نظر‎ ‎از انگیخته‏های روانی و فكری وقتی‎ ‎به‎ ‎كارنامه عاشورا نگاری آنان‎ ‎می‏نگریم، می‏بینیم كه كانون پژوهشی آنها معطوف‎ ‎به‎ ‎چند نكته و‎ ‎به‎ ‎عبارت دیگر رویكرد آنان‎ ‎متوجه چند مقوله بوده است: مظلومیت شخصیت و خانواده امام حسین(ع)؛ وقوع چنین حادثه‎ ‎زشت و قبیحی‎ ‎در‎ ‎نظام سیاسی‎ ‎با نام اسلام؛ عملكرد حكومت دارای عنوان اسلام‎ ‎در‎ ‎مورد مخالفان سیاسی و‎ ‎فرهنگی؛ خط مشی و تاكتیك‏های امام‎ ‎به‎ ‎عنوان رهبر، مخالفان نظام‏‎ ‎حاكم؛ جریان‏های معارضه‏جو‎ ‎در‎ ‎دولت اسلامی. تحلیل‏های‎ ‎پژوهشگران‎ ‎غرب‎ ‎عمدتاً‎ ‎در‎ ‎چارچوب پنج محور مزبور شكل‎ ‎گرفته است.

‎در‎ ‎سه دهه‎ ‎اخیر و با رونق و گسترش حركت‏های انقلابی‎ ‎در‎ ‎جهان اسلام و بازسازی‎ ‎اندیشه‏های قیام طلبانه بر اساس رخداد طف، پژوهشگران‎ ‎غرب‎ ‎رویكردهای جدیدی‎ ‎به‎ ‎آموزه‏های كربلا ارائه‎ ‎كردند. البته پژوهشگران مسلمان و در كل ادبیات عاشورا نگاری مسلمانان‎ ‎در‎ ‎دهه‏های اخیر هم، دچار‎ ‎تحول و قرائت‏های جدیدی از این واقعه شده است.

اما غربی‏ها، آبشخور این ادبیات و‎ ‎روش جدید تحقیقاتی را بنیادگرایی اسلامی دانستند و جامعه‏شناسی عمومی و علمی شیعه‎ ‎را زمینه مساعدی برای بسط این اندیشه‏ها یافتند.

در‎ ‎این مقاله فقط‎ ‎به‎ ‎معرفی منابعی كه‎ ‎در‎ ‎غرب‎ ‎و از سوی پژوهشگران غربی‎ ‎منتشر شده می‏پردازیم. از این‏رو آثاری كه پژوهشگران غیر مسلمان شرقی یا خاورشناسان‎ ‎شرق ارائه كرده‏اند از قلمرو خارج است. دوم آن‏كه فقط منابع مهم اساسی، نه‎ ‎ژورنالیستی و سست،‎ ‎در‎ ‎قلمرو بحث است و منظور نگاشته‏هایی است كه‎ ‎در‎ ‎قالب مرجع نگاری ارائه شده‎ ‎یا نوشته‏هایی كه مبنا و پایه بسیاری از پژوهش‏های بعدی قرار گرفته است. این‎ ‎نوشته‏ها‎ ‎به‎ ‎ترتیب تاریخ‎ ‎انتشار معرفی می‏شوند. روش این‏گونه است كه ابتدا‎ ‎به‎ ‎معرفی مختصر نویسنده و‎ ‎آثار مهم مربوط وی می‏پردازیم، آن‏گاه كارنامه عاشورا نگاری او ارائه می‏شود. البته‎ ‎نباید توقع داشت كه زندگی‏نامه هركس‎ ‎به‎ ‎تمامی و جامعیت عرضه شود‎. ‎هم‏چنین‎ ‎به‎ ‎نقد آثار‎ ‎عاشورا نگاری غربی‏ها نپرداخته‏ایم و فقط‎ ‎به‎ ‎شیوه توصیفی عمل شده است‎.

ترجمه‏ها و‎ ‎تصحیح‏ها

آگاهی خاورشناسان‎ ‎به‎ ‎میراث علمی مسلمانان‎ ‎در‎ ‎زمینه عاشورا نگاری، ابتدا‎ ‎از طریق ترجمه آثار یا‎ ‎در‎ ‎جریان تصحیی این آثار انجام یافت. طبق گزارش سِزگین،‌هاینریش فردیناند وستنفلد، كتاب مقتل الحسین (ع)، ابی مخنف را‎ ‎به‎ ‎آلمانی ترجمه كرد.

‎نوشته والییری‎ ‎در‎ ‎بخش‎ ‎مآخذ مقاله دائرةالمعارف اسلام،‎ ‎به‎ ‎گونه‏ای است كه اشاره‎ ‎به‎ ‎ترجمه آلمانی كتابی از ابن‎ ‎طاووس دارد. متن نوشته والییری این‏چنین است: ابن طاووس، علی بن موسی نویسنده متنی‎ ‎كه ترجمه آن‎ ‎در‎ ‎كتاب زیر‎ ‎آمده است: ‎ Der Tod Des Husein Ben Ali Und Die Rache، Ein Arabischen His Torischer Roman، Aus Dem. ‎وستنفلد این ترجمه را‎ ‎در‎ ‎گتنگن،‎ ‎به‎ ‎سال 1883 میلادی‎ ‎در‎ ‎جلد سی‏ام ‎منتشر كرده است.

جمع بین گزارش سزگین و والییری این‏ است كه، وستنفلد دو كتاب‎ ‎یا بخش‏هایی از دو كتاب ابی مخنف و ابن طاووس را ترجمه كرده است. البته با توجه‎ ‎به‎ ‎حجم زیاد این دو اثر، این‎ ‎گزارش‏ها را بایدبه دیده تردید نگریست. اصل ترجمه را برای داوری نهایی‎ ‎به‎ ‎دست نیاوردیم. غیر از دو‎ ‎اثر مزبور، كه خبر ترجمه آلمانی آنها‎ ‎در‎ ‎دسترس است، كارنامه تصحیحی‎ ‎و ترجمه خاورشناسان‎ ‎در‎ ‎زمینه منابع عمومی تاریخ اسلام گسترده‏تر است. بسیاری از منابع تاریخ كه مشتمل بر‎ ‎حوادث كربلا و عاشورا هم بود،‎ ‎به‎ ‎دست آنان ترجمه یا سامان‎ ‎یافت و بدین وسیله،‎ ‎غرب‎ ‎با‎ ‎میراث عظیمی از عاشورا نگاری مسلمانان آشنایی یافت‎. ‎در‎ ‎این‏جا فقط نمونه‏هایی را‎ ‎معرفی می‏كنیم: ترجمه انگلیسی كتاب الإرشاد شیخ مفید، دستمایه‏ای برای مطالعات‎ ‎و پژوهش‏های خاورشناسان دربار ه كربلا و امام حسین (ع) بوده است. ‌هاوارد، تاریخ‎ ‎طبری (بخش خلافت یزید بن معاویه) را‎ ‎به‎ ‎انگلیسی ترجمه كرد و‎ ‎وقتی‎ ‎در‎ ‎اختیار پژوهشگران‎ ‎قرار گرفت،‎ ‎در‎ ‎عاشورا‎ ‎پژوهی آنها هم مؤثر افتاد.

‎متن تاریخ طبری برای اولین بار‎ ‎به‎ ‎كوشش دخویه و با‎ ‎همكاری بارت، نولدكه، لوت، ملرو گویدی بین سال‏های 1879- 1898‏‎ ‎در‎ ‎لیدن منتشر شد. هم‏چنین‎ ‎دخویه گزیده‏ای از مطالب تاریخ طبری، كه مربوط‎ ‎به‎ ‎سال‏های 65 هجری قمری و‎ ‎شامل حوادث كربلا هم بود منتشركرد.

‎أنساب الأشرف بلاذری (279ق)، از‎ ‎متون كهن و اصیل تاریخ اسلام است كه خاورشناسان متعدد‎ ‎در‎ ‎تصحیی و چاپ آن كوشیدند‎. ‎یك جلد كه موضوع آن علی بن ابی‏طالب و فرزندان است‎ ‎به‎ ‎كوشش مادلونگ چاپ شد.

‎متن دیگری كه مورد اهتمام مستشرقان قرارگرفت، تجارب الأمم و تعاقب الهمم ابن‎ ‎مسكویه (421 ق) است. هنری فردریك آمِدروز (1854 - 1917م) مستشرق انگلیسی آن‎ ‎را تصحیح و چاپ كرد و مارگولیوث (1858 - 1940م‎( ‎در‎ ‎برخی قسمت‏ها با آمدروز‎ ‎همكاری داشت و خلاصه‏ای از این كتاب را هم بعداً‎ ‎به‎ ‎انگلیسی ترجمه كرد.

‎برخی كتاب‏های كهن دیگر كه مورد اهتمام خاورشناسان قرار گرفت و یا ترجمه شد‎ ‎عبارتند از: الفتوی از ابن اعثم كوفی، الكامل فی التاریخ از ابن اثیر، المختصر فی‏‎ ‎أخبار البشر از ابی الفداء و مروج الذهب و معادن الجوهر از مسعودی. محققان‎ ‎غرب، تقریباً اكثر منابع كهن‎ ‎تاریخی مسلمانان را منتشر كرده‏اند كه آوردن اطلاعات همه آنها بسیار طولانی است.

‎نوشته‏های تحلیلی‎

‎عاشورا پژوهی غربی‏ها‎ ‎در‎ ‎قالب نوشته‏های كلاسیك‎ ‎وعلمی و تحلیلی،‎ ‎به‎ ‎نیمه‎ ‎دوم سد ه نوزدهم میلادی مربوط است. اما این نوشته‏ها‎ ‎در‎ ‎لابه‏‏لای كتاب‏ها آمده و‎ ‎مستقل نبوده است. ویژگی دیگر این پژوهش‏ها این‏ است كه با روش تاریخی و اتكا بر‎ ‎منابع تاریخی تدوین شده است.

از نیمه دوم سده بیستم‏‎ ‎به‎ ‎تدریج شاهد تحولی‎ ‎در‎ ‎عاشورا پژوهی غربی‏ها‎ ‎هستیم. اولاً كتاب‏ها و مقالات مستقل‎ ‎در‎ ‎این زمینه ارائه شد. دوم‎ ‎آن‏كه تنوع موضوعی و روشی پیدا شد و پژوهشگران فقط‎ ‎به‎ ‎روش تاریخی و توصیفی اكتفا‎ ‎نكردند بلكه با شیوه‏های تعلیل حوادث از منظر‏های جامعه شناسی و علوم سیاست، مانند‎ ‎بررسی‏هایی‎ ‎در‎ ‎زمینه آداب‎ ‎و رسوم اجتماعی همچون ـ تعزیه ـ‎ ‎به‎ ‎تحلیل جامعه شناختی و‎ ‎روانی این آداب و رسوم و حتی تعارض‏های مذاهب اسلامی‎ ‎در‎ ‎این زمینه پرداختند‎.

‎دراین بخش مقاله ابتدا‎ ‎به‎ ‎پژوهش‏های قدیمی‏تر و پس از آن‎ ‎به‎ ‎دستاورد‏های پژوهشی مستقل‎ ‎و جدیدتر‎ ‎غرب‎ ‎می‏پردازیم‎.

‎هاینریش فردیناند وستنفلد (1808 - 1899م) خاورشناس آلمانی و متخصص‎ ‎در‎ ‎تاریخ اسلام و ادبیات عربی‎ ‎است. مدارج علمی را‎ ‎در‎ ‎دانشگاه‏های‌هانور و برلین‎ ‎به‎ ‎پایان برد. اولین‎ ‎پژوهشگری است كه مقتل نگاری را با انتشار مقاله‏ای درباره مقتل الحسین(ع) ابی مخنف‎ ‎به‎ ‎غرب‎ ‎شناساند. كار دیگر‎ ‎او ترجمه همین اثر‎ ‎به‎ ‎آلمانی بود كه قبلاً معرفی شد.

آگُست مولر (1848 - 1892م) فرزند شاعر‎ ‎بزرگ آلمانی ویلهم مولر است. فارغ ‏التحصیل زبان‏های شرقی از دانشگاه لیپزیك و‎ ‎دانشگاه وین است. كتاب‏‏ها و مقالات فراوانی‎ ‎در‎ ‎زمینه‏های گوناگون تاریخ‎ ‎اسلام نوشت. كتاب اسلام‎ ‎در‎ ‎شرق و‎ ‎غرب‎ ‎كه‎ ‎در‎ ‎واقع اتمام كار ناتمام‎ ‎نولدكه بود، یكی از آثار مهم اوست. بخشی از این اثر درباره حسین بن علی(ع) است. از‎ ‎نظر قدمت از اولین پژوهش‏هایی است كه ماجرای طف را مطرح كرد.

‎یولیوس‎ ‎ولهاوزن (1844 - 1918م) از خاورشناسان سرشناس آلمانی است كه از دانشگاه گتنگن‎ ‎آلمان‎ ‎در‎ ‎رشته‎ ‎زبان‏های شرقی فارغ التحصیل شد. علاقه زیادی‎ ‎به‎ ‎تاریخ اسلام داشت‎ ‎به‎ ‎همین دلیل مثلاً بخشی از‎ ‎كتاب مغازی واقدی را با عنوان محمد(ص‎( ‎در‎ ‎مدینه،‎ ‎به‎ ‎آلمانی ترجمه كرد كه‎ ‎در‎ ‎برلین، 1882 منتشر شد‎

. ‎كتاب دیگری با نام مقدمه‏ای بر تاریخ اسلام‎ ‎نگاشت. از‎ 1887‎به‎ ‎تصحیح تاریخ طبری‎ ‎پرداخت. اما‎ ‎در‎ ‎دو اثر از‎ ‎حسین بن علی(ع) و حادثه كربلا‎ ‎به‎ ‎تفصیل سخن گفت: یكی كتاب‎ ‎معارضه جویی احزاب سیاسی و دینی‎ ‎در‎ ‎اسلام، كه‎ ‎در‎ ‎سال 1901 منتشر گردید. ‎دوم، كتاب دولت عربی از ظهور اسلام تا پایان دولت اموی و سقوط آن‎ ‎كه‎ ‎در‎ ‎برلین‎ ‎در‎ ‎سال 1902 منتشر شد‎. ‎ولهاوزن از نگاه تاریخی، جامعه‏شناسی و كلامی‎ ‎به‎ ‎نقش حسین بن علی(ع‎) ‎در‎ ‎دوره خلافت اموی پرداخته‎ ‎است. گراهام ویر این اثر را‎ ‎به‎ ‎انگلیسی ترجمه كرد و‏‎ ‎در‎ ‎كلكته با عنوان سلطنت عرب‎ ‎و سقوط آن‎ ‎منتشر گردید. هم‏چنین دوبار‎ ‎به‎ ‎عربی ترجمه شد. ترجمه نخست‎ ‎را یوسف العش از انگلیسی انجام داد و‎ ‎در‎ ‎دمشق، 1956 منتشر ساخت‎. ‎ترجمه دوم را محمد عبد الهادی ابوریده از متن آلمانی و انگلیسی‎ ‎در‎ ‎قاهره، 1957 نشر داد‎.

كتاب معارضه جویی احزاب سیاسی و دینی‎ ‎در‎ ‎اسلام، مفصلاً‎ ‎به‎ ‎مخالفت‏های خوارج و شیعه‎ ‎با خلافت مركزی پرداخته است و حدود چهل صفحه از این اثر درباره حسین بن علی(ع) است. ‎ولهاوزن كه عمرش را‎ ‎در‎ ‎مطالعه و پژوهش درباره‎ ‎تاریخ سامی و عرب و‎ ‎به‎ ‎ویژه تاریخ صدر اسلام گذراند، تأثیر‎ ‎به‎ ‎سزایی‎ ‎در‎ ‎حوزه‏های تحقیقاتی‎ ‎غرب‎ ‎داشت و نوشته‏های او‎ ‎به‎ ‎ویژه‎ ‎در‎ ‎مورد حسین بن علی(ع‎)‎،‎ ‎مبنای بسیاری از كارهای بعدی قرار گرفت.

‎هنری لامنس ( 1862 - 1937م‎( ‎اصالتاً فرانسوی است ولی‎ ‎در‎ ‎بلژیك متولد شد‎. ‎در‎ 1878 ‎به‎ ‎جامعه رهبانیت گرایید. از‎ ‎فارغ التحصیلان دانشگاه قدیس یوسف (سنت ژوزف) بیروت‎ ‎در‎ ‎رشته ادبیات عرب است‎. ‎مقالات و كتاب‏های متعدد‎ ‎در‎ ‎موضوعات تاریخ اسلام دارد‎. ‎اولین نگارشی كه‎ ‎در‎ ‎آن‎ ‎به‎ ‎حسین بن علی(ع) پرداخت‎، ‎كتاب فاطمه و فرزندان حضرت محمد است كه‎ ‎در‎ ‎رم‎ ‎به‎ ‎سال 1912 انتشار یافت‎ .‎پس از آن بود كه‎ ‎در‎ ‎زمره نویسندگان دائره المعارف اسلام لیدن قرار گرفت و مقاله «حسین بن علی(ع)» را‎ ‎نگاشت. دراین مقاله از كتاب فاطمه و فرزندان حضرت محمد بسیار استفاده كرد. ‎ابراهیم زكی خورشید آن را‎ ‎به‎ ‎عربی ترجمه كرد و احمد‎ ‎محمد شاكر نقدهایی بر مطالب آن نگاشت كه‎ ‎در‎ ‎پاورقی مقاله آمده است‎. ‎در‎ ‎ویرایش دوم دائرةالمعارف‎ ‎اسلام، مقاله لامنس حذف شد و مقا له جدیدی از وشیا والییری جای آن را گرفت. كار‎ ‎والییری، كه‎ ‎به‎ ‎صورت مقاله‎ ‎بلندی‎ ‎در‎ ‎آن دائره المعارف‎ ‎منتشر شد، را می‏توان آخرین و مهم‏ترین پژوهش غربی‏ها درباره حسین بن علی(ع) دانست‎. ‎لامنس كتاب حجیمی درباره یزید نگاشت. عنوان این اثر، خلافت یزید اول است ‎كه انتشارات كاتولیكی‎ ‎در‎ ‎سال 1922 چاپ كرد.

حدود یك پنجم یعنی صد صفحه این اثر، درباره حسین بن علی(ع‎( ‎است. گویا پیش از این بخشی یا فشرده‏ای از این كتاب‎ ‎در‎ ‎مجله‎ ‎ (مجله MFO ،مجلد5، 1911‏‎ ‎ص80-129) منتشر شده است.

پیش از این دو اثر، كتاب دیگری با عنوان حكومت خلیفه اموی‎ ‎معاویه اول‎ ‎در‎ 448‎صفحه‎ ‎در‎ ‎پاریس‎ ‎به‎ ‎سال 1906م منتشر كرد كه‎ ‎به‎ ‎شخصیت و قیام امام‎ ‎حسین(ع) هم پرداخته است. آثار لامنس را می‏توان از مهم‏ترین آثار‎ ‎در‎ ‎اوایل نیمه اول سده بیستم‎ ‎درباره امام حسین(ع‎( ‎در‎ ‎اروپا‎ ‎به‎ ‎حساب آورد‎ ‎به‏ طوری‏كه پژوهشگران پس از‎ ‎او، بسیار بر آن آثار اعتماد و اتكا داشته‏اند. دوایت دونالسون خاورشناس‎ ‎بریتانیایی است كه پژوهش‏های زیادی درباره شیعه انجام داد و كتاب عقیده شیعه‎ ‎در‎ ‎امامت را‎ ‎در‎ ‎سال 1931 منتشر كرد. پس از‎ ‎آن كتاب مذهب شیعه را‎ ‎در‎ 1933 ‎به‎ ‎چاپ سپرد. ‎بخشی از این اثر درباره امامت و حسین بن علی(ع) است.

الساندرو بوسانی (1921م) از خاورشناسان بنام ایتالیایی است. آثار فراوانی‎ ‎در‎ ‎موضوعات تاریخ اسلام و‎ ‎ایران پس از اسلام دارد. كتاب ادیان ایران از جمله آثار مهم او‎ ‎به‎ ‎شمار می‏آید‎. ‎

در‎ ‎این اثر‎ ‎به‎ ‎تاریخ پیدایش و تحول مذهب‎ ‎تشیع‎ ‎در‎ ‎ایران و اعتقادات‎ ‎مردم این سرزمین می‏پردازد. بخش مهمی از كتاب درباره امام حسین(ع) و عاشورا و‎ ‎كربلاست.

وشیا والییری از خاورشناسان ایتالیا و استاد دانشگاه ناپل ایتالیا‎ ‎در‎ ‎رشته تاریخ‎ ‎اسلام است. ‎در‎ ‎كشورهای ‎اسلامی عمدتاً از طریق كتاب تاریخ اسلام كمبریج شناخته شده است. قسمت مربوط‎ ‎به‎ ‎خلافت امویان ‎در‎ ‎بخش اول كتاب را، او نوشت‎. ‎قسمت‏های دیگر این بخش را مونتگُمری وات و سورول نوشتند.

او‎ ‎در‎ ‎این قسمت‎ ‎به‎ ‎ماجرای كربلا و عاشورا‎ ‎پرداخته است. از آن‏جا كه تاریخ اسلام كمبریج‎ ‎از منابع‎ ‎پژوهشی و از متون درسی دانشگاه‏های‎ ‎غرب‎ ‎است، نوشته‏های والییری‎ ‎توانسته است‎ ‎در‎ ‎سطی وسیع‎ ‎گسترش یابد و تأثیر گذارد. كار دیگر والییری، مقاله بلند او‎ ‎در‎ ‎دائره المعارف اسلام لیدن‎ ‎با عنوان حسین بن علی(ع) است. این مقاله را می‏توان آخرین اثر مهم عاشورا‎ ‎نگاری‎ ‎در‎ ‎فرهنگ‎ ‎غرب‎ ‎دانست