بسیاری از متفكران و پژوهشگران غرب به حادثه غم انگیز كربلا و شهادت مظلومانه حسین بن علی(ع) توجه كردهاند.
صرف نظر از انگیختههای روانی و فكری وقتی به كارنامه عاشورا نگاری آنان مینگریم، میبینیم كه كانون پژوهشی آنها معطوف به چند نكته و به عبارت دیگر رویكرد آنان متوجه چند مقوله بوده است: مظلومیت شخصیت و خانواده امام حسین(ع)؛ وقوع چنین حادثه زشت و قبیحی در نظام سیاسی با نام اسلام؛ عملكرد حكومت دارای عنوان اسلام در مورد مخالفان سیاسی و فرهنگی؛ خط مشی و تاكتیكهای امام به عنوان رهبر، مخالفان نظام حاكم؛ جریانهای معارضهجو در دولت اسلامی. تحلیلهای پژوهشگران غرب عمدتاً در چارچوب پنج محور مزبور شكل گرفته است.
در سه دهه اخیر و با رونق و گسترش حركتهای انقلابی در جهان اسلام و بازسازی اندیشههای قیام طلبانه بر اساس رخداد طف، پژوهشگران غرب رویكردهای جدیدی به آموزههای كربلا ارائه كردند. البته پژوهشگران مسلمان و در كل ادبیات عاشورا نگاری مسلمانان در دهههای اخیر هم، دچار تحول و قرائتهای جدیدی از این واقعه شده است.
اما غربیها، آبشخور این ادبیات و روش جدید تحقیقاتی را بنیادگرایی اسلامی دانستند و جامعهشناسی عمومی و علمی شیعه را زمینه مساعدی برای بسط این اندیشهها یافتند.
در این مقاله فقط به معرفی منابعی كه در غرب و از سوی پژوهشگران غربی منتشر شده میپردازیم. از اینرو آثاری كه پژوهشگران غیر مسلمان شرقی یا خاورشناسان شرق ارائه كردهاند از قلمرو خارج است. دوم آنكه فقط منابع مهم اساسی، نه ژورنالیستی و سست، در قلمرو بحث است و منظور نگاشتههایی است كه در قالب مرجع نگاری ارائه شده یا نوشتههایی كه مبنا و پایه بسیاری از پژوهشهای بعدی قرار گرفته است. این نوشتهها به ترتیب تاریخ انتشار معرفی میشوند. روش اینگونه است كه ابتدا به معرفی مختصر نویسنده و آثار مهم مربوط وی میپردازیم، آنگاه كارنامه عاشورا نگاری او ارائه میشود. البته نباید توقع داشت كه زندگینامه هركس به تمامی و جامعیت عرضه شود. همچنین به نقد آثار عاشورا نگاری غربیها نپرداختهایم و فقط به شیوه توصیفی عمل شده است.
ترجمهها و تصحیحها
آگاهی خاورشناسان به میراث علمی مسلمانان در زمینه عاشورا نگاری، ابتدا از طریق ترجمه آثار یا در جریان تصحیی این آثار انجام یافت. طبق گزارش سِزگین،هاینریش فردیناند وستنفلد، كتاب مقتل الحسین (ع)، ابی مخنف را به آلمانی ترجمه كرد.
نوشته والییری در بخش مآخذ مقاله دائرةالمعارف اسلام، به گونهای است كه اشاره به ترجمه آلمانی كتابی از ابن طاووس دارد. متن نوشته والییری اینچنین است: ابن طاووس، علی بن موسی نویسنده متنی كه ترجمه آن در كتاب زیر آمده است: Der Tod Des Husein Ben Ali Und Die Rache، Ein Arabischen His Torischer Roman، Aus Dem. وستنفلد این ترجمه را در گتنگن، به سال 1883 میلادی در جلد سیام منتشر كرده است.
جمع بین گزارش سزگین و والییری این است كه، وستنفلد دو كتاب یا بخشهایی از دو كتاب ابی مخنف و ابن طاووس را ترجمه كرده است. البته با توجه به حجم زیاد این دو اثر، این گزارشها را بایدبه دیده تردید نگریست. اصل ترجمه را برای داوری نهایی به دست نیاوردیم. غیر از دو اثر مزبور، كه خبر ترجمه آلمانی آنها در دسترس است، كارنامه تصحیحی و ترجمه خاورشناسان در زمینه منابع عمومی تاریخ اسلام گستردهتر است. بسیاری از منابع تاریخ كه مشتمل بر حوادث كربلا و عاشورا هم بود، به دست آنان ترجمه یا سامان یافت و بدین وسیله، غرب با میراث عظیمی از عاشورا نگاری مسلمانان آشنایی یافت. در اینجا فقط نمونههایی را معرفی میكنیم: ترجمه انگلیسی كتاب الإرشاد شیخ مفید، دستمایهای برای مطالعات و پژوهشهای خاورشناسان دربار ه كربلا و امام حسین (ع) بوده است. هاوارد، تاریخ طبری (بخش خلافت یزید بن معاویه) را به انگلیسی ترجمه كرد و وقتی در اختیار پژوهشگران قرار گرفت، در عاشورا پژوهی آنها هم مؤثر افتاد.
متن تاریخ طبری برای اولین بار به كوشش دخویه و با همكاری بارت، نولدكه، لوت، ملرو گویدی بین سالهای 1879- 1898 در لیدن منتشر شد. همچنین دخویه گزیدهای از مطالب تاریخ طبری، كه مربوط به سالهای 65 هجری قمری و شامل حوادث كربلا هم بود منتشركرد.
أنساب الأشرف بلاذری (279ق)، از متون كهن و اصیل تاریخ اسلام است كه خاورشناسان متعدد در تصحیی و چاپ آن كوشیدند. یك جلد كه موضوع آن علی بن ابیطالب و فرزندان است به كوشش مادلونگ چاپ شد.
متن دیگری كه مورد اهتمام مستشرقان قرارگرفت، تجارب الأمم و تعاقب الهمم ابن مسكویه (421 ق) است. هنری فردریك آمِدروز (1854 - 1917م) مستشرق انگلیسی آن را تصحیح و چاپ كرد و مارگولیوث (1858 - 1940م( در برخی قسمتها با آمدروز همكاری داشت و خلاصهای از این كتاب را هم بعداً به انگلیسی ترجمه كرد.
برخی كتابهای كهن دیگر كه مورد اهتمام خاورشناسان قرار گرفت و یا ترجمه شد عبارتند از: الفتوی از ابن اعثم كوفی، الكامل فی التاریخ از ابن اثیر، المختصر فی أخبار البشر از ابی الفداء و مروج الذهب و معادن الجوهر از مسعودی. محققان غرب، تقریباً اكثر منابع كهن تاریخی مسلمانان را منتشر كردهاند كه آوردن اطلاعات همه آنها بسیار طولانی است.
نوشتههای تحلیلی
عاشورا پژوهی غربیها در قالب نوشتههای كلاسیك وعلمی و تحلیلی، به نیمه دوم سد ه نوزدهم میلادی مربوط است. اما این نوشتهها در لابهلای كتابها آمده و مستقل نبوده است. ویژگی دیگر این پژوهشها این است كه با روش تاریخی و اتكا بر منابع تاریخی تدوین شده است.
از نیمه دوم سده بیستم به تدریج شاهد تحولی در عاشورا پژوهی غربیها هستیم. اولاً كتابها و مقالات مستقل در این زمینه ارائه شد. دوم آنكه تنوع موضوعی و روشی پیدا شد و پژوهشگران فقط به روش تاریخی و توصیفی اكتفا نكردند بلكه با شیوههای تعلیل حوادث از منظرهای جامعه شناسی و علوم سیاست، مانند بررسیهایی در زمینه آداب و رسوم اجتماعی همچون ـ تعزیه ـ به تحلیل جامعه شناختی و روانی این آداب و رسوم و حتی تعارضهای مذاهب اسلامی در این زمینه پرداختند.
دراین بخش مقاله ابتدا به پژوهشهای قدیمیتر و پس از آن به دستاوردهای پژوهشی مستقل و جدیدتر غرب میپردازیم.
هاینریش فردیناند وستنفلد (1808 - 1899م) خاورشناس آلمانی و متخصص در تاریخ اسلام و ادبیات عربی است. مدارج علمی را در دانشگاههایهانور و برلین به پایان برد. اولین پژوهشگری است كه مقتل نگاری را با انتشار مقالهای درباره مقتل الحسین(ع) ابی مخنف به غرب شناساند. كار دیگر او ترجمه همین اثر به آلمانی بود كه قبلاً معرفی شد.
آگُست مولر (1848 - 1892م) فرزند شاعر بزرگ آلمانی ویلهم مولر است. فارغ التحصیل زبانهای شرقی از دانشگاه لیپزیك و دانشگاه وین است. كتابها و مقالات فراوانی در زمینههای گوناگون تاریخ اسلام نوشت. كتاب اسلام در شرق و غرب كه در واقع اتمام كار ناتمام نولدكه بود، یكی از آثار مهم اوست. بخشی از این اثر درباره حسین بن علی(ع) است. از نظر قدمت از اولین پژوهشهایی است كه ماجرای طف را مطرح كرد.
یولیوس ولهاوزن (1844 - 1918م) از خاورشناسان سرشناس آلمانی است كه از دانشگاه گتنگن آلمان در رشته زبانهای شرقی فارغ التحصیل شد. علاقه زیادی به تاریخ اسلام داشت به همین دلیل مثلاً بخشی از كتاب مغازی واقدی را با عنوان محمد(ص( در مدینه، به آلمانی ترجمه كرد كه در برلین، 1882 منتشر شد
. كتاب دیگری با نام مقدمهای بر تاریخ اسلام نگاشت. از 1887به تصحیح تاریخ طبری پرداخت. اما در دو اثر از حسین بن علی(ع) و حادثه كربلا به تفصیل سخن گفت: یكی كتاب معارضه جویی احزاب سیاسی و دینی در اسلام، كه در سال 1901 منتشر گردید. دوم، كتاب دولت عربی از ظهور اسلام تا پایان دولت اموی و سقوط آن كه در برلین در سال 1902 منتشر شد. ولهاوزن از نگاه تاریخی، جامعهشناسی و كلامی به نقش حسین بن علی(ع) در دوره خلافت اموی پرداخته است. گراهام ویر این اثر را به انگلیسی ترجمه كرد و در كلكته با عنوان سلطنت عرب و سقوط آن منتشر گردید. همچنین دوبار به عربی ترجمه شد. ترجمه نخست را یوسف العش از انگلیسی انجام داد و در دمشق، 1956 منتشر ساخت. ترجمه دوم را محمد عبد الهادی ابوریده از متن آلمانی و انگلیسی در قاهره، 1957 نشر داد.
كتاب معارضه جویی احزاب سیاسی و دینی در اسلام، مفصلاً به مخالفتهای خوارج و شیعه با خلافت مركزی پرداخته است و حدود چهل صفحه از این اثر درباره حسین بن علی(ع) است. ولهاوزن كه عمرش را در مطالعه و پژوهش درباره تاریخ سامی و عرب و به ویژه تاریخ صدر اسلام گذراند، تأثیر به سزایی در حوزههای تحقیقاتی غرب داشت و نوشتههای او به ویژه در مورد حسین بن علی(ع)، مبنای بسیاری از كارهای بعدی قرار گرفت.
هنری لامنس ( 1862 - 1937م( اصالتاً فرانسوی است ولی در بلژیك متولد شد. در 1878 به جامعه رهبانیت گرایید. از فارغ التحصیلان دانشگاه قدیس یوسف (سنت ژوزف) بیروت در رشته ادبیات عرب است. مقالات و كتابهای متعدد در موضوعات تاریخ اسلام دارد. اولین نگارشی كه در آن به حسین بن علی(ع) پرداخت، كتاب فاطمه و فرزندان حضرت محمد است كه در رم به سال 1912 انتشار یافت .پس از آن بود كه در زمره نویسندگان دائره المعارف اسلام لیدن قرار گرفت و مقاله «حسین بن علی(ع)» را نگاشت. دراین مقاله از كتاب فاطمه و فرزندان حضرت محمد بسیار استفاده كرد. ابراهیم زكی خورشید آن را به عربی ترجمه كرد و احمد محمد شاكر نقدهایی بر مطالب آن نگاشت كه در پاورقی مقاله آمده است. در ویرایش دوم دائرةالمعارف اسلام، مقاله لامنس حذف شد و مقا له جدیدی از وشیا والییری جای آن را گرفت. كار والییری، كه به صورت مقاله بلندی در آن دائره المعارف منتشر شد، را میتوان آخرین و مهمترین پژوهش غربیها درباره حسین بن علی(ع) دانست. لامنس كتاب حجیمی درباره یزید نگاشت. عنوان این اثر، خلافت یزید اول است كه انتشارات كاتولیكی در سال 1922 چاپ كرد.
حدود یك پنجم یعنی صد صفحه این اثر، درباره حسین بن علی(ع( است. گویا پیش از این بخشی یا فشردهای از این كتاب در مجله (مجله MFO ،مجلد5، 1911 ص80-129) منتشر شده است.
پیش از این دو اثر، كتاب دیگری با عنوان حكومت خلیفه اموی معاویه اول در 448صفحه در پاریس به سال 1906م منتشر كرد كه به شخصیت و قیام امام حسین(ع) هم پرداخته است. آثار لامنس را میتوان از مهمترین آثار در اوایل نیمه اول سده بیستم درباره امام حسین(ع( در اروپا به حساب آورد به طوریكه پژوهشگران پس از او، بسیار بر آن آثار اعتماد و اتكا داشتهاند. دوایت دونالسون خاورشناس بریتانیایی است كه پژوهشهای زیادی درباره شیعه انجام داد و كتاب عقیده شیعه در امامت را در سال 1931 منتشر كرد. پس از آن كتاب مذهب شیعه را در 1933 به چاپ سپرد. بخشی از این اثر درباره امامت و حسین بن علی(ع) است.
الساندرو بوسانی (1921م) از خاورشناسان بنام ایتالیایی است. آثار فراوانی در موضوعات تاریخ اسلام و ایران پس از اسلام دارد. كتاب ادیان ایران از جمله آثار مهم او به شمار میآید.
در این اثر به تاریخ پیدایش و تحول مذهب تشیع در ایران و اعتقادات مردم این سرزمین میپردازد. بخش مهمی از كتاب درباره امام حسین(ع) و عاشورا و كربلاست.
وشیا والییری از خاورشناسان ایتالیا و استاد دانشگاه ناپل ایتالیا در رشته تاریخ اسلام است. در كشورهای اسلامی عمدتاً از طریق كتاب تاریخ اسلام كمبریج شناخته شده است. قسمت مربوط به خلافت امویان در بخش اول كتاب را، او نوشت. قسمتهای دیگر این بخش را مونتگُمری وات و سورول نوشتند.
او در این قسمت به ماجرای كربلا و عاشورا پرداخته است. از آنجا كه تاریخ اسلام كمبریج از منابع پژوهشی و از متون درسی دانشگاههای غرب است، نوشتههای والییری توانسته است در سطی وسیع گسترش یابد و تأثیر گذارد. كار دیگر والییری، مقاله بلند او در دائره المعارف اسلام لیدن با عنوان حسین بن علی(ع) است. این مقاله را میتوان آخرین اثر مهم عاشورا نگاری در فرهنگ غرب دانست
ما منتظر صبح شب یلدائیم